CREATE ACCOUNT

FORGOT YOUR DETAILS?

Paranın İşlevi Ve Tarihsel Gelişimi

by / Pazar, 04 Mart 2012 / Published in KPSS Para Banka Kredi, Para Azının Belirlenmesi

Paranın İşlevi Ve Tarihsel Gelişimi
Kpss iktisat ders notları:Para nedir, para türleri, paranın özellikleri, paranın tarihçesi bugüne kadar geçirmiş olduğu evrimi bu makalede bulabileceksiniz.

Para nedir? Para, satın alınan mal ve hizmetlerin bedelini ödemeye yardımcı olan, aynı zamanda borçların geri ödenmesinde genel kabul görmüş her unsur paradır, diyebiliriz. Bireylerin ceplerinde taşıdıkları nakitlerin yanı sıra, istenildiği an nakde dönüştürülebilen çek yazılabilen mevduatlarda para tanımı kapsamındadır. Çünkü çeke tabi mevduatlar çekin bir ödeme aracı olarak kabul edilmesinden kaynaklanmaktadır.

Para benzeri nedir ?(Quasi para): Nakit ve çeke tabi mevduat dışında kalan vadeli mevduat gibi paraya çevrilebilirliği kolay (likiditesi yüksek) olan varlıklara para benzeri (quasi para ) denir.

Para, aynı zamanda zamanın belirli bir noktasında ifade edilebilen kesin bir miktar olduğu için stok bir kavramdır. Sahip olunan tüm mal varlığı ifade eden servet kavramı da stok kavramdır. Servet; para yılda içine alan daha geniş bir kavramdır. Gelir ise; belli bir zaman diliminde elde edilen satın alma gücünü ifade ettiği için, diğer bir ifade ile belli bir zaman aralığı ile ifade edildiği için akım bir değişkendir. Para, servet ve gelir günlük yaşayışta çoğunlukla birbirine girmiş olan bu kavramların çok farklı şeyler olduğu gözden kaçırılmamalıdır.

Paranın İşlevi Ve Tarihsel Gelişimi

Paranın özellikleri: (Kpss iktisat ders notları)

  • İşlem maliyetini önlemek için genel kabul görmüş olmalıdır.
  • Standardizasyon özelliği paranın işlem yaklaşımı çerçevesinde en temel özelliğidir.
  • Hırsızlık gibi durumlarda riski azaltabilmesi için kolay taşınabilir olmalıdır.
  • Uzun süre kullanmaya olanak vermesi için çabuk bozulur olmamalıdır. -dayanıklılık özelliği ön plandadır.
  • Güven duyulması için kolay taklit edilememesi yani nadir olması özelliği ön plana çıkar.
  • Değişimin kolay gerçekleşmesi için bölünebilir olmalıdır.
  • Para işlevi ve para fonksiyonları

Para fonksiyonları üç temel başlık altında bulunur. Bunlar; Değer saklama aracı olma fonksiyonu, mübadele(değişim) olma fonksiyonu ve hesap birimi olma fonksiyonu dur.

Paranın İşlevi Ve Tarihsel Gelişimi

Para Fonksiyonları (Kpss iktisat ders notları)

1. Değişim aracı olması

İşlem yaklaşımı çerçevesinde yapılan para miktarı tanımında paranın değişim aracı olma özelliği ön plandadır. Paranın kullanılması mal ve hizmetlerin el değiştirmesi sırasında harcanan zamanı ortadan kaldırması nedeni ile ekonomik etkinliği arttırmaktadır, yani işlem maliyetini önlediği için önemlidir. İşlem maliyeti ne demektir; Herhangi bir aktifin bir değişim aracına dönüştürülmesi sırasında harcanan zaman ve değer kaybına denir. Değişim aracı olma rolü takasın güçlüğünü ortadan kaldırmıştır. Değişim aracı olarak kullanılacak nesnenin bu fonksiyonlarını yerine getirebilmesi için gerekli özellikleri aşağıda sıralanmıştır.

Paranın İşlevi Ve Tarihsel Gelişimi

Para olarak kabul edilen nesnenin taşıması gereken özellikleri nelerdir?

  1. İşlem maliyetini önlemek için genel kabul görmüş olmalıdır.
  2. Standardizasyon özelliği paranın işlem yaklaşımı çerçevesinde en temel özelliğidir.
  3. Hırsızlık gibi durumlarda riski azaltabilmesi için kolay taşınabilir olmalıdır.
  4. Uzun süre kullanmaya olanak vermesi için çabuk bozulur olmamalıdır. -dayanıklılık özelliği ön plandadır.
  5. Güven duyulması için kolay taklit edilememesi yani nadir olması özelliği ön plana çıkar.
  6. Değişimin kolay gerçekleşmesi için bölünebilir olmalıdır.
  7. Hesap (ölçü) birimi olma fonksiyonu

Ekonomide mal ve hizmetlerin değerini belirlemek için, ortak bir ölçü birimi gereklidir. İşte bu ″fiyattır″. Bir ekonomiden n adet mal ve hizmet var ise, n (n-1)/2 kadar fiyat olur.
Örnek; Takas ekonomisinin geçerli olduğu bir ekonomide, 3000 tür mal var ise, bu malların birbirleri ile değişimi için kaç adet işlem yapılmalıdır?
Çözüm: n(n-1)/2 formülünden; n yerine 3000 i koyduğumuzda 4498500 bulunur.
3000 tür mal için 4498500 adet işlem yapılması gerektiği düşünülürse, paranın hesap birimi olma özelliği burada önemini hak ettiği gibi vermektedir.

2. Değer saklama aracı olması; (Kpss iktisat ders notları)

Değer saklama aracı olarak, en likit (nakit) varlık paradır. Bunun yanında tahvil, hisse senedi, ev, arsa vsb… değer saklama işlevini yerine getirse de fazla likit değillerdir, çünkü en likit olarak kabul edilen para ″gelirin elde edilmesinden harcanmasına kadar geçen süre içinde satın alma gücünün korunması amacıyla kullanılan unsurdur″. Ancak para ulusal bir para için değerlendirmeye iyi bir yatırım aracı olup olmaması açısından ele alındığında o ülke ekonomisinde enflasyon oranının düşük olması gerekliliği gözden kaçırılmamalıdır.

Bir ekonomide enflasyon oranı yüksek ise, kimse elinde değer saklama arcı olarak likit bir varlık olmasına rağmen kimse nakit ulusal para tutmayacak ve nakitlerini menkul ve gayrimenkul olan daha düşük likidite içinde yer alan varlıklara yönelteceklerdir. Bu yüzden ulusal bir paranın değer saklama yani yatırım aracı olabilmesi için enflasyon oranları makul bir düzeyde olmalıdır.

Para dışında diğer varlıklar enflasyon ortamında gelir artışı yaratarak satın alma gücü artıra bileceklerdir  ancak likiditesi sonsuz para karşısında işlem maliyetlerini ödemekten de kaçamayacaklardır.
Ancak para en iyi değer saklama aracı olmamasına karşın en likit varlık olması sonucu değer saklama aracı olma ve de paranın değişim aracı olma fonksiyonunu ön plana çıkarmaktadır.

Paranın işlem amacı fonksiyonun likidite ile ilgisi yoktur. Enflasyonist eğilimin yüksek olduğu ekonomide nakit ikamesi kavramı ortaya çıkar. Nakit ikamesi ne demektir? Ekonomide enflasyonist eğilimler nedeni ile yerli para yerine yabancı para kullanımının yaygınlaşmasına denir. Nakit ikamesi sürecinin en uç boyutu ise, yerli para birimi yerine resmi olarak yabancı bir paranın kullanılması, yani dolarizasyon’dur.

İlk çağlardan günümüze kadar kullanılan para sistemleri a) mal para sistemi, b) madeni para sistemi, gümüş para sistemi, c) altın para sistemi, d) çift metal para sistemi ya da bimetalizm, e) kâğıt para sistemidir.

Paranın tarihçesi  ve para sistemleri (türleri) (Kpss iktisat ders notları)

Mal para sistemi nedir? (Paranın tarihçesi)

Mal para sistemi ilk dönemlerde takas ekonomisinden paralı ekonomiye geçerken, ortak ticari araç olarak kullanılma ve gelenek gibi alışkanlıklar dikkate alınarak inek, kumaş, pirinç, mısır gibi bazı mallar para olarak kullanıla gelmiştir. Hükümetlerin müdahalesini içermeyen ve para yerine kullanılan bu nesnelerin bir mal olarak değeri mevcuttu. Yani bu nesnelerin değeri, aşağı yukarı mal olarak değerine eşit idi.

Mal para sisteminde paranın taşıması gereken özelliklerinde sadece genel kabul görme özelliği mevcuttur. Ancak para olarak kabul edilen bu nesnelerin diğer para özelliklerini de taşıması da gerekliydi. Yani bölünebilirlilik, taşınabilirlik, standardinazyon, dayanıklılık gibi sahip olmadığı için insanlar paranın tarihçesi serüvenin de yeni arayışlara girmişlerdi. Bunlardan sırası ile metal para sistemi aşağıda yer almaktadır.

Paranın İşlevi Ve Tarihsel Gelişimi

Metal para sistemi nedir?  (madeni para sistemi )  (Paranın tarihçesi)

Metal para bir tür mal paradır. Ancak, metaller yukarıda sözünü ettiğimiz para özelliklerini daha fazla taşıdığı için seçilmiştir. Altın standardı, gerçek bir mal para sistemidir. Altın para sisteminde altının fiyatı yasa tarafından belirlenmiş, altının sikkeye dönüştürülmesi serbest bırakılmıştı. Metal para sistemi değişik biçimlerde uygulanmıştır.

B1) Tek metal (monometalizm) sistemi  (Paranın tarihçesi)

 Bu sistemde para işlevi tek bir metal tarafından yerine getirilmektedir. Tek metal sistemi iki farklı uygulama alanı bulmuştur.

  1. Gümüş standardı
  2. Altın standardı
  • Altın sikke standardı
  • Altın külçe standardı
  • Altın kambiyo standardı

B2) Çift metal sistemi (bimetalizm) nedir?  (Paranın tarihçesi)

Paranın tarihçesi açısından altın standardından önce uygulanan bu sistemde altın ve gümüş para olarak kullanılıyordu. Bu sistemde doğabilecek sıkıntıları ortaya koyan gresham, altın ve gümüş değişim oranlarının doğru tespit edilmemesi halinde, güçlü paranın kaçacağını ve zayıf paranın tedavülde kalacağına ilişkin açıklamalarda bulunmuştur. Değerli para ülke dışına kaçarken, dışarıdan ülkeye değersiz para girişi olacaktır.

Gresham yasası: Paranın maden bileşiminin bilinçli olarak ya da kullanım sonucu düşürülmesine ″tağşiş″ denir. Çift metal sisteminin geçerli olduğu altın ve gümüşün bir arada bulunduğu bir ekonomide, insanlar alış-veriş işlemlerinde kötü para(gümüş para) kullanacaklar ve iyi parayı(altın para) dolaşıma çıkarmayacakları ileri sürülmüştür. Bu durum iktisat edebiyatın da “gresham yasası” olarak bilinmektedir. Tağşiş’in bir sonucu olarak, bireyler piyasaya altın bileşimi düşük paraları dolaşıma çıkartıp, ilk önce onları elden çıkarmayı düşününce, ″kötü para iyi parayı piyasa″dan kovmuştur. Bu tanımlamayı yapan kişinin isminden dolayı ″gresham yasası″ olarak anılır. Günümüzde ki, ″ iyi para, uluslararası piyasalar″da işlem gören dolar, Euro gibi para birimleridir.

Çift metal sisteminde bilinmesi gereken bir teori: l. Walras “paraşüt teorisi” nedir? 

L. Walras paraşüt teorisi: fiyat düzeyi para arzına, para arzı ise maden arzına bağlıdır. Para sistemi walras a göre tek bir madene bağlanırsa, bu madenin arzındaki değişmenin piyasada yaratacağı dalgalanma ve istikrarsızlık, çift metal sisteminden daha fazla olur. Çünkü bir metalde oluşacak dengesizliği öteki metal paraşüt görevi yaparak dengelenebilecektir.

Çift metal sistemi zamanla aksaklığa uğradığı için ülkeler bir araya gelerek bu sistemin çökmemesi için bazı önlemler almışlardır. Bunlara örnek olarak; Latin birliği anlaşması, üniversal çift metal standardı verilebilir.

Paranın İşlevi Ve Tarihsel Gelişimi

C) Simmetal sistemi nedir? (Para türleri)

Çift metal sisteminin doğurduğu aksaklıkları gidermek amacı ile a.Marshall tarafından ortaya atılmış ve kısmen uygulanmıştır. Sistemin temel amacı, paranın değerini altın ve gümüşe bağlayarak istikrarlı hale getirmektir.

D) Temsili para sistemi nedir? (Para türleri)

Gerektiğinde altın ve gümüşe çevrilebilen para sistemidir. Altın ve gümüşün taşınma ve nakledilme sorunu giderilmek üzere, para olarak kabul edilen bu madenlerin yerine geçmek kaydı ile piyasaya sürülmüştür. İlk temsili para bankerlerin kendilerine altın emanet ettiği kişilere verdikleri “altın sertifikalarıdır”.Bu uygulama daha sonra bankalar tarafından da benimsenmiş ve kendilerine altın bırakan müşterilerine “banknote” adı verilen belgeler vermişlerdir.

İngiltere de tedavüle çıkarılan“ goldsmiths notes” ve Osmanlı da uygulanan “kaime” buna verilecek güzel bir örnektir.

Aslında özün Türkçesi bu sistem mal paraya çevrilebilen kâğıt para sistemidir. Şimdi ise aşağıda kâğıt para sistemi ele alınmıştır. Para türleri

E) Kâğıt para sistemi nedir? (Para türleri)

Fiyat para, itibari para gibi isimler ile de anılan bu sistemin yukarıda açıkladığımız temsili para dan farkı, paranın yasalar ile kendisine tanınmış yetki çerçevesinde belli bir kurum tarafından tedavüle sürülmesi sürülen paranın altına ya da başka bir madene dönüştürülmesine gerek kalmadan tüm işlemlerde kullanılabilmesidir. Kâğıt paranın altına dönüştürülmesinin söz konusu olmaması, para arzının sınırsız olarak artırılması anlamına geleceği için, paranın tekel olarak üretilmesini gerekli kılmıştır. Doğal olarak bu tekel hakkı devlete aittir. Kâğıt paranın nesne olarak bir değeri yoktur. Ona ödeme gücünü kazandıran üzerinde ki devletin imzasıdır. Kâğıt para devlet tarafından çıkarılmış yasal ödeme aracıdır. Kâğıt para değeri ise, sınırsız dolaşım hakkı olan paranın değeri genellikle piyasa tarafından belirlenmektedir. Türkiye de kâğıt para basma tekeli merkez bankasına aittir.

Paranın İşlevi Ve Tarihsel Gelişimi

F) Kaydi para nedir? (Para türleri)

Ticari bankaların mevduat kabulü sonucu yarattıkları paraya kaydi para denir. Banka parası, mevduat parası gibi isimler ile anılan bu paranın nasıl yaratıldığı diğer yayınımızda işlenmiştir.

Paranın işlevi ve tarihsel gelişimi para nedir, para türleri, paranın tarihçesi Kpss iktisat ders notları

TOP Copy Protected by Chetans WP-Copyprotect.